Η κορτιζόνη είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο φάρμακο στη Ρευματολογία.
Για κάποιους ασθενείς είναι «θαυματουργή», γιατί μειώνει γρήγορα τον πόνο και τη φλεγμονή. Για άλλους είναι σχεδόν συνώνυμη με τις παρενέργειες και τον φόβο.

Τελικά, τι ισχύει;
Η απάντηση είναι ότι η κορτιζόνη μπορεί να είναι και φίλος και εχθρός — ανάλογα με το πώς, πότε και για πόσο χρησιμοποιείται.

 

Τι είναι η κορτιζόνη;

Η κορτιζόνη ανήκει στα γλυκοκορτικοειδή (ή κορτικοστεροειδή), φάρμακα που μιμούνται τη δράση της κορτιζόλης, μιας ορμόνης που παράγει φυσιολογικά ο οργανισμός μας στα επινεφρίδια.

Έχει ισχυρή αντιφλεγμονώδη και ανοσοκατασταλτική δράση και γι’ αυτό χρησιμοποιείται ευρέως σε ρευματικά νοσήματα όπως:

• Ρευματοειδής αρθρίτιδα 
• Πολυμυαλγία 
• Αγγειίτιδες 
• Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος 
• Ψωριασική αρθρίτιδα 
• Σπονδυλαρθρίτιδες 
• Ουρική αρθρίτιδα σε κρίσεις 

 

Γιατί η κορτιζόνη θεωρείται «φίλος»;

Η κορτιζόνη μπορεί να δράσει πολύ γρήγορα, συχνά μέσα σε ώρες ή λίγες ημέρες.

Μπορεί να:

• μειώσει τον πόνο, 
• περιορίσει το πρήξιμο στις αρθρώσεις, 
• βελτιώσει τη δυσκαμψία, 
• καταστείλει σοβαρή φλεγμονή, 
• προστατεύσει ζωτικά όργανα σε σοβαρά αυτοάνοσα νοσήματα. 

Σε ορισμένες καταστάσεις μπορεί να είναι κυριολεκτικά σωτήρια θεραπεία.
Για παράδειγμα, στις αγγειίτιδες ή στον λύκο με προσβολή νεφρών, η έγκαιρη χορήγηση κορτιζόνης μπορεί να αποτρέψει σοβαρές επιπλοκές.

Στη ρευματοειδή αρθρίτιδα χρησιμοποιείται συχνά ως “bridge therapy”, δηλαδή ως προσωρινή θεραπεία μέχρι να δράσουν τα DMARDs (π.χ. μεθοτρεξάτη), που χρειάζονται εβδομάδες για να αποδώσουν.

Οι διεθνείς οδηγίες της EULAR και του American College of Rheumatology (ACR) αναγνωρίζουν τη σημαντική θέση της κορτιζόνης στη Ρευματολογία, αλλά τονίζουν ότι πρέπει να χρησιμοποιείται στη μικρότερη αποτελεσματική δόση και για το μικρότερο δυνατό χρονικό διάστημα. 

 

Πότε γίνεται «εχθρός»;

Το πρόβλημα δεν είναι συνήθως η βραχυχρόνια χρήση.
Οι περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες σχετίζονται με:

• υψηλές δόσεις, 
• μακροχρόνια θεραπεία, 
• ή ανεπαρκή παρακολούθηση. 

Η χρόνια χρήση κορτιζόνης μπορεί να προκαλέσει:

Αύξηση βάρους και κατακράτηση υγρών

Πολλοί ασθενείς παρατηρούν αυξημένη όρεξη και αλλαγές στην κατανομή του λίπους.

Οστεοπόρωση

Η κορτιζόνη αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο απώλειας οστικής μάζας και καταγμάτων.

Αύξηση σακχάρου και αρτηριακής πίεσης

Ιδιαίτερα σημαντικό σε άτομα με προδιάθεση για διαβήτη ή υπέρταση.

Μεγαλύτερη ευαισθησία σε λοιμώξεις

Επειδή επηρεάζει το ανοσοποιητικό σύστημα.

Διαταραχές ύπνου και διάθεσης

Μερικοί ασθενείς εμφανίζουν αϋπνία, ευερεθιστότητα ή άγχος.

Λέπτυνση δέρματος και εύκολες μελανιές

Καταρράκτη ή γλαύκωμα

Σε μακροχρόνια θεραπεία.

Οι κίνδυνοι αυτοί αυξάνονται όσο αυξάνεται η δόση και η διάρκεια θεραπείας.

 

«Η κορτιζόνη καταστρέφει τον οργανισμό» — Μύθος ή αλήθεια;

Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη.

Η ανεξέλεγκτη φλεγμονή από ένα ρευματικό νόσημα μπορεί επίσης να προκαλέσει σοβαρές βλάβες:

• καταστροφή αρθρώσεων, 
• βλάβες οργάνων, 
• καρδιαγγειακές επιπλοκές, 
• έντονη αναπηρία. 

Άρα, σε πολλές περιπτώσεις, ο κίνδυνος από τη μη θεραπεία είναι μεγαλύτερος από τον κίνδυνο της σωστά χορηγούμενης κορτιζόνης.

Η σύγχρονη Ρευματολογία δεν στοχεύει στην «ισόβια κορτιζόνη».
Αντίθετα, στόχος είναι:

• η γρήγορη ύφεση της νόσου, 
• η χρήση όσο το δυνατόν χαμηλότερης δόσης, 
• και η σταδιακή διακοπή όταν αυτό είναι εφικτό. 

 

Γιατί δεν πρέπει να διακόπτεται απότομα;

Όταν κάποιος λαμβάνει κορτιζόνη για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο οργανισμός μειώνει τη φυσική παραγωγή κορτιζόλης.

Η απότομη διακοπή μπορεί να προκαλέσει:

• έντονη κόπωση, 
• υπόταση, 
• αδυναμία, 
• ακόμη και σοβαρή επινεφριδιακή ανεπάρκεια. 

Γι’ αυτό η μείωση πρέπει πάντα να γίνεται σταδιακά και μόνο σύμφωνα με τις οδηγίες του θεράποντος ρευματολόγου.

 

Τι κάνουν σήμερα οι ρευματολόγοι για μεγαλύτερη ασφάλεια;

Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες από οργανισμούς όπως η EULAR, η American College of Rheumatology (ACR) και η British Society for Rheumatology (BSR) δίνουν μεγάλη έμφαση στην ασφαλή χρήση της κορτιζόνης.

Στην πράξη αυτό σημαίνει:

• χρήση της μικρότερης αποτελεσματικής δόσης, 
• τακτική επανεκτίμηση της ανάγκης συνέχισης, 
• πρόληψη οστεοπόρωσης (ασβέστιο, βιταμίνη D, σε ορισμένες περιπτώσεις ειδική αγωγή), 
• παρακολούθηση σακχάρου, πίεσης και βάρους, 
• εμβολιασμούς όπου χρειάζεται και επιλογή της κατάλληλης χρονικής στιγμής για να γίνουν, 
• χρήση σύγχρονων θεραπειών που επιτρέπουν μείωση ή διακοπή της κορτιζόνης. 

 

Συχνές ερωτήσεις ασθενών

«Υπάρχει ασφαλής δόση κορτιζόνης;»

Δεν υπάρχει απόλυτα «ακίνδυνη» δόση, αλλά οι χαμηλές δόσεις για μικρό χρονικό διάστημα θεωρούνται γενικά ασφαλέστερες.

«Οι ενέσεις κορτιζόνης είναι πιο ασφαλείς;»

Οι τοπικές ενέσεις μέσα σε άρθρωση συνήθως έχουν λιγότερες συστηματικές παρενέργειες, αλλά και αυτές πρέπει να γίνονται με μέτρο.

«Θα χρειάζεται να παίρνω κορτιζόνη για πάντα;»

Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι. Ο στόχος είναι η σταδιακή μείωση και, αν είναι δυνατόν, η πλήρης διακοπή.

«Η κορτιζόνη προκαλεί εξάρτηση;»

Δεν προκαλεί εξάρτηση όπως άλλες ουσίες, αλλά ο οργανισμός προσαρμόζεται στη λήψη της, γι’ αυτό απαιτείται σταδιακή διακοπή.

 

Συμπέρασμα

Η κορτιζόνη δεν είναι ούτε «θαυματουργό φάρμακο» ούτε «δηλητήριο».
Είναι ένα πολύ ισχυρό θεραπευτικό εργαλείο που, όταν χρησιμοποιείται σωστά, μπορεί να βελτιώσει θεαματικά την ποιότητα ζωής και να προστατεύσει τον οργανισμό από σοβαρή φλεγμονή.

Το κλειδί είναι:

• σωστή ένδειξη, 
• σωστή δόση, 
• σωστή διάρκεια, 
• και στενή παρακολούθηση από ρευματολόγο. 

Η ενημέρωση και η συνεργασία ιατρού–ασθενούς είναι ο καλύτερος τρόπος ώστε η κορτιζόνη να λειτουργήσει ως «φίλος» και όχι ως «εχθρός».

 

Ενδεικτικές επιστημονικές πηγές

• EULAR recommendations for glucocorticoid therapy in rheumatic diseases 
• ACR guidance on glucocorticoid use in inflammatory rheumatic diseases 
• BSR guidance on steroid monitoring and safety 
• Annals of the Rheumatic Diseases