Η κυρία Β. έφερε την 69χρονη μητέρα της στο ιατρείο, για μία συμβουλευτική συνεδρία κάθως πάσχει από έντονη οσφυαλγία, δυσκολία στην ισορροπία και τον τελευταίο καιρό έχει έντονους πόνους στα δάκτυλα και της πέφτουν πράγματα από τα χέρια. Πριν από λίγους μήνες έπεσε στην κρεβατοκάμαρά της όταν σηκώθηκε το βράδυ για να πάει στην τουαλέτα. Από τότε που έφυγε ο σύζυγός της από τη ζωή ζει απομονωμένη και βρίσκει δικαιολογίες για να αποφύγει να βγαίνει από το σπίτι της.    

Τι είναι μια ακούσια πτώση και πού μπορεί να οδηγήσει;

Ως ακούσια πτώση ορίζεται η ξαφνική, μη ηθελημένη και ανεξέλεγκτη απώλεια της ισορροπίας του σώματος, η οποία οδηγεί στην επαφή με το έδαφος ή και κάτω από αυτό. Το άτομο πέφτει χωρίς να το επιδιώκει, είτε από το δικό του ύψος είτε από μεγαλύτερο (σκάλα, καρέκλα). Στα ενδογενή αίτια συγκαταλέγονται η ζάλη, η μυική αδυναμία που μπορεί να προκύψει για παράδειγμα κατά τη διάρκεια ενός εγκεφαλικού επεισοδίου, τα προβλήματα της όρασης ή οι παρενέργειες φαρμάκων. Στους εξωγενείς παράγοντες ανήκουν ένα γλιστερό πάτωμα ή ο κακός φωτισμός. 

Η αδυναμία έγερσης από το έδαφος μπορεί να οδηγήσει σε κατάκλιση (δημιουργία πληγής στο δέρμα), αφυδάτωση, ραβδομυόλυση (καταστροφή των μυικών κυττάρων) αλλά και λοιμώξεις (πνευμονία, ουρολοίμωξη). Περίπου το 50% των ηλικιωμένων είναι σε θέση να σηκωθούν από το έδαφος ή το πάτωμα μετά από μια πτώση. Η μακρά παραμονή στο έδαφος είναι δείκτης αδυναμίας, ασθένειας και απομόνωσης και σχετίζεται με υψηλότερα ποσοστά νοσηλείας σε νοσοκομείο, πρόωρες εισαγωγές σε μονάδες μακροχρόνιας περίθαλψης, ακόμη και θάνατο. 

Τι είναι ο κύκλος των πτώσεων; 

Ένας στους τρεις ηλικιωμένους 65 ετών και άνω, που κατοικούν εκτός μονάδων μακροχρόνιας φροντίδας ηλικιωμένων, έχει τουλάχιστον μία πτώση μέσα σε ένα χρόνο. Η αναλογία αυξάνεται σε έναν στους δύο για όσους είναι άνω των 80 ετών. Τα επεισόδια πτώσεων συχνά γίνονται αποδεκτά ως μέρος της γήρανσης τόσο από τον ασθενή όσο και από τα μέλη της οικογένειας. Πολλοί ηλικιωμένοι έχουν σιωπηλές πτώσεις, δηλαδή περιστατικά που δεν αναφέρουν την πτώση και δεν ζητούν ιατρική βοήθεια εκτός εάν τραυματιστούν.

Αν και οι περισσότερες πτώσεις δεν οδηγούν σε σημαντικό τραυματισμό, η ψυχολογική επίδραση του φόβου της πτώσης μπορεί να προκαλέσει άγχος, αυτοεπιβαλλόμενο περιορισμό δραστηριοτήτων, κοινωνική απομόνωση, κατάθλιψη και άλλες αρνητικές επιπτώσεις στην ευεξία και την ποιότητα ζωής. Εάν δεν αντιμετωπιστεί σωστά, ο κύκλος των πτώσεων μπορεί να ξεκινήσει (Εικ. 1). Ένας μη ανιχνευμένος φόβος πτώσης επηρεάζει σημαντικά τη ζωή ενός ασθενούς. 

Εικ. 1: Ο κύκλος των πτώσεων

Τι συμβαίνει με τα άτομα που πέφτουν;

Μια πτώση που δεν αντιμετωπίζεται μπορεί να οδηγήσει σε επαναλαμβανόμενες πτώσεις. Το 30% των ατόμων που πέφτουν, θα πέσουν ξανά. Οι επαναλαμβανόμενες πτώσεις ορίζονται ως περισσότερες από δύο πτώσεις σε ένα χρόνο και σπάνια αποδίδονται σε «μηχανική» (δηλαδή τυχαία) αιτία. Οι ηλικιωμένοι συνήθως πέφτουν λόγω ιατρικού προβλήματος ή παραγόντων κινδύνου που είναι τροποποιήσιμοι. Οι πτώσεις σχετίζονται με „φόβο πτώσης“. Ο φόβος πτώσης μπορεί να συμβεί ακόμη και με μια εμπειρία σχεδόν πτώσης και σχετίζεται με αυτοπροκαλούμενη μείωση της δραστηριότητας ή της λειτουργίας, άγχος, ακόμη και κατάθλιψη. 

Είναι δυνατή η πρόληψη μιας πτώσης ή το να συμβεί μια νέα; 

Η ενδελεχής αξιολόγηση των ατόμων υψηλού κινδύνου αλλά κι εκείνων με προηγούμενο ιστορικό πτώσεων έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές.

Ένα στοχευμένο ιστορικό περιλαμβάνει: 

1. Κλινική εξέταση ασθενούς και προσδιορισμό των πιθανών παραγόντων κινδύνου (π.χ. κακή όραση, κακή ισορροπία και βάδισμα λόγω εγκεφαλικού επεισοδίου/

Παρκινσονισμού/ αρθρικών ανωμαλιών, κακή γνωστική λειτουργία). Εντοπισμός πιθανών εκδορών/ μωλώπων από προηγούμενη πτώση. Έλεγχο για μειωμένη γνωστική λειτουργία που οδηγεί σε κακή επίγνωση ασφάλειας.

2. Aνασκόπηση της φαρμακευτικής αγωγής για τυχόν λήψη φαρμάκων που μπορεί να ευοδώνουν τις πτώσεις σε ηλικιωμένους.
3. Η θεραπεία της οστεοπορώσης είναι σημαντική στην πρόληψη καταγμάτων καθώς και η λήψη βιταμίνης D.
4. Σημεία που πρέπει να εξεταστούν σε περίπτωση πτώσης:

(α) πριν από την πτώση (δραστηριότητα που έκανε ο ασθενής πριν από την πτώση, τυχόν άλλα συμπτώματα πριν από την πτώση)

(β) κατά τη διάρκεια της πτώσης (τι συνέβη κατά τη διάρκεια της πτώσης, πώς προσγειώθηκε το άτομο)

(γ) μετά την πτώση (οποιαδήποτε συγκοπή μετά την πτώση, υπνηλία ή μακρά παραμονή στο σημείο της πτώσης -άνω της μίας ώρας). Έλεγχος για πιθανά κατάγματα ή περιορισμό της κινητικότητας των αρθρώσεων, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, δερματικές εκδορές, μακροχρόνιες επιπλοκές, φόβο πτώσης.

4. Προσδιορισμός εξωγενών αιτιών για πτώση (π.χ. περιβάλλον, υποδήματα)

Συμβουλές για το σπίτι:

• Αποφεύγετε τις παντόφλες χωρίς φτέρνα, καθώς είναι η νούμερο ένα αιτία πτώσεων μέσα στο σπίτι. Προτιμήστε κλειστές παντόφλες ή κάλτσες με σιλικόνη ή λάστιχο στο πέλμα. 
• Διαλέξτε παπούτσια με αντιολησθητική σόλα που να έχουν χαμηλό και ευρύ τακούνι, αλλα να μην είναι εντελώς επίπεδα. Τα παπούτσια πρέπει να έχουν σταθερό κράτημα (βελκρό,κορδόνια) και άνεση στα δάκτυλα- τουλάχιστον 1 εκατοστό κενό μπροστά- ώστε τα δάκτυλα να μην πιέζονται, μειώνοντας τον κίνδυνο δημιουργίας κάλων ή παραμορφώσεων. Το υλικό κατασκευής πρέπει να είναι ελαφρύ και εύκαμπτο για να μην κουράζουν, αλλά να στηρίζουν την καμάρα του ποδιού. Το πίσω μέρος του παπουτσιού πρέπει να είναι σταθερό και να αγκαλιάζει καλά τη φτέρνα, χωρίς να είναι υπερβολικά στενό.
• Ελέγχετε τακτικά τις σόλες για φθορές και αντικαταστήστε τα παπούτσια όταν γλιστράνε.
• Ο έλεγχος των αισθητηριακών οργάνων, ιδιαιτέρως της όρασης και της ακοής είναι σημαντικοί για τη διατήρηση της ισορροπίας και την αποφυγή πιθανών κινδύνων στο σπίτι. 
• Συχνή άσκηση, ιδανικά σύμφωνα με έρευνες- μία ώρα την ημέρα, 3 φορές την εβδομάδα.  
• Τοποθετήστε χειρολαβές ασφαλείας σε τοίχους, σκάλες ή στο μπάνιο για επιπλέον στήριξη και σταθερότητα. Ο επαρκής φωτισμός είναι επίσης απαραίτητος για την αποφυγή πτώσεων στο σπίτι. 
• Μην παραλείπετε να χρησιμοποιείτε τα βοηθήματα βάδισης που χρειάζεστε. Η απόσταση μεγάλη ή μικρή δεν παίζει ρόλο. 
• Αναζητήστε ειδικό σε περίπτωση δυσκολίας στη βάδιση.